Nastawienie stałe a nastawienie na rozwój: praktyczny poradnik

Jeśli po porażce myślisz „chyba się do tego nie nadaję”, nie jesteś sam. Ten poradnik porządkuje, czym są nastawienie stałe i rozwojowe, co o nich wiadomo z dwóch źródeł i jak z tej wiedzy korzystać ostrożnie. Nie jest to terapia ani porada medyczna.

Dwa sposoby myślenia o zdolnościach

Nastawienie (ang. mindset) to przekonanie o tym, na ile ludzkie cechy, na przykład inteligencja, można rozwijać. Przy nastawieniu stałym (ang. fixed mindset) zakładamy, że inteligencja jest cechą, której nie da się sensownie zmienić. Przy nastawieniu rozwojowym (ang. growth mindset) zakładamy, że może rosnąć dzięki wysiłkowi i doświadczeniu.

Strona MIT Teaching + Learning Lab opisuje typowe różnice w reakcji na trudności:

• nastawienie stałe: wycofanie się, unikanie informacji zwrotnej albo powtarzanie tej samej nieskutecznej strategii;
• nastawienie rozwojowe: więcej wysiłku, próbowanie nowych sposobów i szukanie informacji zwrotnej.

To nie jest podział na dwa typy ludzi. Według tej strony nastawienia tworzą kontinuum i zależą od dziedziny. Ktoś może mieć nastawienie rozwojowe wobec programowania, a stałe wobec wystąpień publicznych. Nawet w jednej dziedzinie może zacząć od szukania pomocy, a po porażce uznać, że brakuje mu „wrodzonych” zdolności.

Co mówią badania, a czego nie

Kim i Karr (Current Psychology, 2023) zbadali 660 studentów psychologii z jednego amerykańskiego uniwersytetu (dane z wiosny 2021). Sprawdzali, czy przekonania o inteligencji zmieniają związek między nasileniem objawów lęku i depresji (mierzonych kwestionariuszami) a wynikami w nauce. Wyniki:

• Wyższe nasilenie objawów wiązało się z gorszymi wynikami, na przykład z niższą akademicką samoskutecznością.
• Nastawienie nie osłabiało ani nie wzmacniało tego związku. Autorzy piszą, że promowanie nastawienia rozwojowego może nie być szczególnie skuteczną strategią chroniącą studentów przed wpływem lęku i depresji na wyniki akademickie.
• Nastawienie stałe wiązało się z niższą samoskutecznością (r = -0,15). Nie wiązało się natomiast ze średnią ocen ani z postrzeganą kompetencją w nauce, a także nie korelowało istotnie z lękiem ani depresją.

Autorzy zaznaczają, że badanie było przekrojowe i korelacyjne, więc nie pozwala wnioskować o przyczynach. Oceny podawali sami studenci. Próba obejmowała głównie kobiety (78,5%) i osoby białe (80,5%). Dane zbierano w czasie pandemii, gdy wiele zajęć odbywało się zdalnie. Same przekonania o inteligencji mierzono tylko dwoma pytaniami.

Szerszy obraz też jest niejednoznaczny. Według autorów część badań eksperymentalnych wskazuje na dodatni wpływ nastawienia na wyniki w nauce. Inne prace nie znalazły takiego związku. Duża metaanaliza wykazała słabe efekty, choć osoby z niskim statusem społeczno-ekonomicznym i uczniowie zagrożeni słabszymi wynikami mogą korzystać najbardziej. Autorzy wspominają też o „fałszywym nastawieniu rozwojowym”: ktoś deklaruje wiarę w rozwój, ale nie zachowuje się odpowiednio.

Praktyczne kroki: jak ćwiczyć uczenie się z trudności

Poniższe wskazówki pochodzą ze strony MIT, napisanej z myślą o wykładowcach. Przełożyłem je na naukę własną. W takiej formie nie były testowane.

1. Traktuj błąd jako informację. Zapisz, co dokładnie poszło nie tak i jaką strategię zmienisz. MIT opisuje interwencje z historiami naukowców, którzy radzili sobie z porażkami, a one poprawiły naukę fizyki i zainteresowanie nią. Autorzy zaznaczają jednak, że związku nastawienia z procesem badawczym nie oceniono rygorystycznie.
2. Doceniaj proces, nie „bycie zdolnym”. Chwal siebie i innych za strategie i włożony wysiłek. Według przywoływanych badań dzieci chwalone głównie za inteligencję częściej przyjmowały nastawienie stałe.
3. Szukaj informacji zwrotnej. Zapytaj kogoś o jedną konkretną rzecz do poprawy. Krytyka może oznaczać wysokie standardy, a nie negatywny sąd o Tobie.
4. Nie oczekuj, że nauka będzie łatwa. Trudność przy nowym materiale jest normalna. Sprawdzanie się na nowych zadaniach męczy bardziej niż przeglądanie rozwiązanych, ale według MIT daje lepsze wyniki.
5. Pokazuj sobie postęp. Zachowuj wersje pracy i poprawki, żeby widzieć, co się zmieniło.

Szablon ćwiczenia (to nie terapia): 1) sytuacja, 2) pierwsza myśl, 3) czy to przypomina „nie mam zdolności”, 4) jedna strategia do zmiany, 5) kto może dać informację zwrotną, 6) pierwszy mały krok.

Przykład hipotetyczny: ktoś oblewa kolokwium i myśli „nie nadaję się”. Zapisuje, że uczył się tylko przez czytanie notatek, następnym razem rozwiąże nowe zadania, a wynik pokaże prowadzącemu z prośbą o jedną wskazówkę.

Ograniczenia i kiedy szukać wsparcia

• MIT podkreśla, że nastawienie rozwojowe jest pomocne, ale niewystarczające. Potrzebne są też konkretne strategie nauki, dobre nauczanie i środowisko, w którym każdy czuje się mile widziany. Nadmierny nacisk na samo nastawienie może przynieść odwrotny skutek.
• Otoczenie ma znaczenie. Zachowanie studentów może być silniej związane z nastawieniem wykładowcy niż z ich własnym. Kultura nadmiernego nacisku na oceny lub przeciążenia sprzyja celom wynikowym zamiast celów opanowania umiejętności.
• Długoterminowe skutki krótkich interwencji nie są znane. Sprawdzano je od jednego semestru do około roku.
• Kim i Karr nie wykazali, że zmiana przekonań o inteligencji osłabia wpływ lęku lub depresji na wyniki. Według autorów niższa samoskuteczność może wynikać z innych trudności, na przykład ze snu, koncentracji czy samokrytyki. To ich hipoteza, nie wynik testu.

Jeśli objawy lęku lub obniżonego nastroju utrudniają Ci naukę lub codzienne funkcjonowanie, ćwiczenia z tego tekstu ich nie zastąpią. Warto porozmawiać z wykwalifikowanym specjalistą lub skorzystać ze wsparcia w swojej szkole czy uczelni.

Źródła

• Kim i Karr, Current Psychology 2023 (PMC)
• MIT Teaching + Learning Lab: Growth mindset