Maski społeczne - dlaczego je nosimy i jak im się przyjrzeć

Inaczej zachowujesz się na rozmowie o pracę, inaczej wśród bliskich. Często nazywamy to „noszeniem maski”. Poniżej znajdziesz spokojne wyjaśnienie, skąd bierze się to zjawisko według dwóch źródeł, oraz szablon do samodzielnej refleksji. Ten tekst nie jest terapią ani poradą kliniczną.

Czym są maski społeczne, a czym nie

„Maska” to określenie potoczne. Źródła używają terminów autoprezentacja (self-presentation) i zarządzanie wrażeniem (impression management). Autoprezentacja to ukierunkowana na cel próba wpływania na to, jak postrzegają nas inni, przez regulowanie informacji podczas interakcji. Może być świadoma albo nieświadoma. Według psychology.town nie chodzi o oszustwo, lecz o strategiczne ujawnianie odpowiednich aspektów siebie w odpowiednim kontekście.

Pojęcie wprowadził Erving Goffman w książce z 1959 r. The Presentation of Self in Everyday Life. Opisał życie społeczne jak scenę: każdy dopasowuje „występ” do publiczności i okoliczności. Według tego samego tekstu Goffman nie twierdził, że ludzie stale kłamią. Zwrócił uwagę, że nawet szczere osoby muszą się prezentować tak, by podtrzymać wrażenie, które budują. Wikipedia dodaje, że zarządzanie wrażeniem może służyć zarówno dobrym, jak i złym zamiarom.

Goffman odróżnił przód sceny (jesteśmy widoczni dla „widowni” i kontrolujemy występ) od zaplecza (można odpocząć i odłożyć wyreżyserowaną wersję siebie). Przykład z tekstu: w pracy mówisz formalnie, w domu jesteś mniej czujny i bardziej spontaniczny.

Dlaczego je nosimy: dwa motywy

Teoria autoprezentacji wskazuje dwa główne motywy. Nie wykluczają się, a większość realnych sytuacji zawiera oba.

• Instrumentalny - zarządzamy wizerunkiem, by osiągnąć cel, np. aprobatę, pracę, współpracę lub status. Jones i Pittman opisali strategie: ingracjację (okazywanie sympatii, by być lubianym), autopromocję, okazywanie bezradności (supplication) i zastraszanie.
• Ekspresyjny - budujemy i komunikujemy tożsamość zgodną z własnym obrazem siebie i wartościami, niekoniecznie dla nagrody.

Wikipedia opisuje podobny podział: prezentacja dopasowana do własnego obrazu siebie albo do oczekiwań publiczności. Zaznacza też, że normy kulturowe określają, co jest stosowne. Według omówienia w psychology.town (powołującego się na Simply Psychology) ludzie zarządzają wrażeniem zwłaszcza wtedy, gdy wizerunek jest ważny dla cenionych celów i gdy widzą różnicę między tym, jak chcą być widziani, a tym, jak są postrzegani.

Kiedy maska pomaga, a kiedy zaczyna uwierać

Teksty podkreślają, że dopasowanie się do sytuacji jest normalne. Opisują zarówno korzyści, jak i ryzyka:

• Gdy to, co pokazujesz, zgadza się z tym, kim jesteś, wspiera to samoocenę i dobrostan. Trwała luka między publiczną personą a prywatnym ja może wywoływać poczucie nieautentyczności, lęk społeczny i napięcie psychiczne. Źródło mówi „może”, nie „zawsze”.
• Leary i Kowalski, cytowani w psychology.town, wskazują, że lęk społeczny może się pojawić, gdy ktoś chce wywrzeć określone wrażenie, ale wątpi, że mu się to uda.
• Autentyczne, realistyczne prezentacje, w których ludzie trafnie ujawniają fragmenty siebie, zwykle okazują się w dłuższej perspektywie skuteczniejsze społecznie niż występy odległe od rzeczywistości.
• Ludzie różnią się samomonitorowaniem. Osoby o wysokim samomonitorowaniu mocno dostosowują się do reakcji otoczenia, a osoby o niskim są bardziej spójne w różnych kontekstach. Żaden styl nie jest z natury lepszy. Tekst sugeruje, że pomaga równowaga: być strategicznym, nie tracąc z oczu siebie.
• W internecie łatwiej kontrolować wizerunek, bo można treści tworzyć i edytować przed publikacją. Granica między przodem sceny a zapleczem staje się bardziej przepuszczalna. Marwick opisuje „zapadnięcie kontekstów”: portale łączą rodzinę, współpracowników i znajomych pod jednym mianem „znajomi”, więc trudniej różnicować prezentację.

Szablon refleksji w pięciu krokach (to nie terapia)

To propozycja do własnych notatek, oparta na pojęciach z tekstów. Źródła nie badały skuteczności takiego ćwiczenia.

1. Opisz sytuację. Kto jest publicznością? Czy to przód sceny, czy zaplecze?
2. Nazwij motyw. Czy chcesz coś osiągnąć (instrumentalny), coś o sobie powiedzieć (ekspresyjny), czy jedno i drugie?
3. Wypisz sygnały. Co mówisz i jak (słowa, ton, tempo), co pokazuje ciało (postawa, kontakt wzrokowy), co mówi styl (ubiór, otoczenie)?
4. Porównaj z rzeczywistością. Czy wybierasz prawdziwe, adekwatne elementy siebie, czy pokazujesz coś odległego od tego, jak jest? Hipotetyczny przykład: ktoś przed rozmową o pracę podkreśla realne osiągnięcia, a nie wymyśla nowych.
5. Zapytaj siebie. Autor psychology.town proponuje pytanie: gdy motyw instrumentalny i ekspresyjny się ścierają, który zwykle wygrywa? Możesz wybrać jedną drobną, prawdziwą rzecz, którą następnym razem pokażesz wprost. To sugestia do przemyślenia, nie obietnica efektu.

Ograniczenia

• Podstawą są dwa teksty wtórne: popularny serwis psychology.town i Wikipedia. Nie analizowano tu badań źródłowych. Część ustaleń (np. Leary i Kowalski, Jones i Pittman) znamy z drugiej ręki.
• Teksty opisują ogólne mechanizmy, nie przewidują, co zadziała u konkretnej osoby.
• Przykłady kulturowe w Wikipedii (m.in. USA, Indonezja) pokazują, że normy się różnią, więc nie wszystko przenosi się na polski kontekst.
• Szablon nie służy do diagnozowania siebie ani innych. Jeśli poczucie nieautentyczności lub lęk w kontaktach z ludźmi trwa i utrudnia życie, rozważ rozmowę z wykwalifikowanym specjalistą.

Źródła

• The Art of Self Presentation: Impression Management and Self-Identity (psychology.town)
• Impression management (Wikipedia)