Orientacja seksualna: jak ją odkryć krok po kroku

Pytanie „jaka jest moja orientacja?” może być ciekawe, a czasem stresujące. Ten poradnik nie zawiera testu ani nie poda wyniku. Opiera się na dwóch tekstach: akademickim rozdziale o rozwoju tożsamości seksualnej oraz artykule informacyjnym serwisu MentalHealth.com. Nie jest poradą specjalisty ani diagnozą.

Najpierw rozróżnij pojęcia

Autorzy rozdziału akademickiego opisują orientację seksualną jako wzorce seksualnego, romantycznego i uczuciowego pobudzenia oraz pożądania wobec innych osób, ze względu na ich płeć. Tożsamość orientacji to świadome uznanie i przyjęcie tej orientacji. Tożsamość seksualna jest szersza. Obejmuje też m.in. potrzeby, wartości, preferowane aktywności, cechy partnerów i sposoby wyrażania seksualności. Zachowanie jest więc tylko jej częścią.

Orientacja to coś innego niż tożsamość płciowa. Orientacja opisuje wzorce przyciągania, a płeć to wewnętrzne poczucie bycia mężczyzną, kobietą, obiema płciami lub żadną. Według MentalHealth.com osoba może mieć dowolną orientację niezależnie od swojej płci.

Ten sam serwis wymienia m.in. orientację heteroseksualną, homoseksualną, biseksualną, panseksualną i aseksualną (ograniczony lub brak pociągu seksualnego). Podkreśla jednak, że to szerokie spektrum, a nie sztywne kategorie. Rozdział akademicki zwraca uwagę, że osoby identyfikujące się jako hetero- lub homoseksualne mogą mieć doświadczenia lub pociąg biseksualny, nie nazywając się biseksualnymi.

Pięć kroków do spokojnej refleksji

1. Nazwij, o co pytasz. Czy chodzi o to, kogo darzysz uczuciem, kogo pożądasz, jak się zachowujesz, jakiego słowa używasz, czy co mówisz innym? To różne pytania.
2. Obserwuj osobno uczucia emocjonalne, romantyczne i seksualne. Modele wielowymiarowe oceniają pożądanie wobec osób tej samej i innej płci oddzielnie. Wzrost jednego nie musi oznaczać spadku drugiego.
3. Eksploruj w myślach, nie tylko w działaniu. Według rozdziału eksploracja może być poznawcza lub behawioralna i nie ogranicza się do eksperymentów w zachowaniu. Może to być np. namysł nad własnymi potrzebami, wartościami i preferencjami.
4. Traktuj etykiety jako robocze. Doświadczanie pociągu i przyznawanie go sobie mogą być według autorów rozdziału różnymi rzeczami. Może to zależeć od kontekstu i relacji. Nie ma obowiązku, by od razu wybrać słowo.
5. Zadbaj o bezpieczeństwo. Zanim komukolwiek powiesz, oceń, kto jest dla ciebie bezpieczny (więcej w ostatniej sekcji).

Szablon ćwiczenia: dziennik pytań

To prosty szablon do samodzielnej refleksji. Nie jest terapią, testem ani narzędziem diagnostycznym i nie ustali „prawdziwej” orientacji. Zapisuj odpowiedzi, kiedy chcesz, i wracaj do nich, bo mogą się zmieniać.

• Do kogo odczuwam uczucia romantyczne lub emocjonalne?
• Do kogo odczuwam pożądanie? Opisz to osobno dla różnych płci.
• Co sobie już przyznaję, a czego jeszcze nie umiem nazwać?
• Jakie moje potrzeby, wartości i preferencje są ważne, niezależnie od etykiety?
• Jak na moje myślenie wpływają rodzina, kultura, religia i otoczenie?
• Komu mogę zaufać i co zrobię, by czuć się bezpiecznie?

Przykład hipotetyczny: ktoś zapisuje, że pociąg do osób różnych płci u niego współistnieje i nie chce jeszcze wybierać słowa. Według omawianych źródeł takie rozróżnianie wymiarów jest możliwe, a pośpiech nie jest wymagany.

Czas, zmienność i etykiety

Vivienne Cass opisała model sześciu etapów: zmieszanie, porównanie, tolerancja, akceptacja, duma i synteza. Rozdział akademicki zaznacza jednak, że współcześnie traktuje się go raczej jako opis procesu coming outu osób nieheteroseksualnych niż uniwersalny model rozwoju tożsamości. Autorzy proponują model, w którym statusy są nieliniowe, a człowiek może do nich wracać w ciągu życia. Według MentalHealth.com tempo bywa bardzo różne. Jedni mają jasność w dzieciństwie lub w okresie dorastania, inni dopiero w dorosłości.

Co do stabilności źródła nie są w pełni zgodne. MentalHealth.com pisze, że orientacja zwykle pozostaje względnie stabilna w dorosłości, choć niektórzy zgłaszają zmienność. Rozdział mówi, że wcześniejsze badania wspierały stabilność u większości osób, a nowsze to kwestionują. Nie jest jasne, czy orientacja zmienia się bardziej u części osób, czy zmienia się gotowość do doświadczania i przyznawania sobie pociągu. W badaniach L. Diamond nad kobietami z pociągiem do tej samej płci zmieniały się często deklarowane tożsamości wraz z kontekstem i relacjami, ale ogólny poziom pożądania zwykle się nie zmieniał. Tego wyniku nie można uogólniać na wszystkich ludzi.

Ograniczenia i wsparcie

Coming out. Według MentalHealth.com to osobista decyzja i nie ma jednego „właściwego” sposobu ani terminu. Może przynosić korzyści psychologiczne wielu osobom, ale bywa ryzykowny tam, gdzie akceptacja jest ograniczona. Niektórzy ograniczają krąg zaufanych osób albo odkładają ujawnienie do pełnej niezależności lub dorosłości.

Zdrowie psychiczne. Według przytoczonych badań trudności wynikają raczej z reakcji otoczenia niż z samej orientacji. Przewlekły stres związany ze stygmatyzacją i dyskryminacją zwiększa ryzyko lęku, depresji i problemów z używkami. Akceptacja rodziny i przyjaciół wiąże się z lepszym dobrostanem (to korelacja, nie dowód przyczyny). Jeśli czujesz silny niepokój, serwis zaleca szukać specjalisty, który zna tematykę orientacji seksualnej.

Ograniczenia tego poradnika. Rozdział akademicki jest teoretyczny, a jego model to propozycja, nie sprawdzony fakt. Autorzy piszą, że modele dla osób biseksualnych i heteroseksualnych są mniej rozwinięte, a literatura używa niespójnych pojęć. Według serwisu badania obrazowe mózgu są wstępne. Teksty nie dotyczą polskich realiów, więc nie wskazują lokalnych organizacji ani przepisów.

Źródła

• Dillon, Worthington, Moradi: Sexual Identity as a Universal Process
• MentalHealth.com: Sexual orientation