Social media a zdrowie psychiczne: co wiemy, a czego nie

Jeśli zdarza Ci się czuć gorzej po przewijaniu aplikacji, warto przyjrzeć się temu spokojnie, bez poczucia winy. Ten poradnik opiera się na jednym źródle: przeglądzie systematycznym Karim i współautorów (Cureus, 2020). Nie jest to porada lekarska ani terapeutyczna.

Co mówi przegląd, a czego nie mówi

Autorzy przeszukali Google Scholar i objęli przeglądem recenzowane prace z ostatnich pięciu lat, napisane po angielsku. Ostatecznie przeanalizowali 16 prac. Najczęściej mierzonymi wynikami były lęk i depresja.

Wyniki nie były w pełni spójne. Autorzy widzą ogólny związek między używaniem social mediów a problemami psychicznymi, ale w opisanych pracach pojawiały się też wyniki przeciwne lub mieszane. Oto cztery przykłady z przeglądu:

• Berryman i in. (badanie przekrojowe, młodzi dorośli): używanie social mediów nie przewidywało pogorszenia funkcjonowania psychicznego.
• Coyne i in. (badanie podłużne trwające 8 lat): więcej czasu w social mediach nie wiązało się z większą liczbą problemów psychicznych, gdy patrzono na poziom jednostki.
• Keles i in. (przegląd o nastolatkach): czas, aktywność, zaangażowanie i uzależnienie korelowały z depresją, lękiem i dystresem psychicznym. Ten wynik jest zgodny z ogólnym związkiem.
• Odgers i Jensen (przegląd): dotychczasowe badania były w większości korelacyjne, a ich wyniki to mieszanka małych, często sprzecznych związków pozytywnych, negatywnych i zerowych.

Najważniejsze zastrzeżenie pochodzi od samych autorów: badania przekrojowe nie dowodzą, że sieci społecznościowe powodują problemy psychiczne. Związek nie jest dowodem przyczyny.

Liczy się nie tylko "ile", ale też "jak" i "po co"

Przegląd sugeruje, że sam czas ekranowy to zbyt mało. Kilka wątków wartych uwagi (każdy pochodzi z pojedynczych, głównie korelacyjnych badań):

• Bierne a aktywne używanie. W eksploracyjnej pracy Nereim i in. bierne czytanie postów wiązało się z depresją silniej niż aktywne pisanie. Neira i Barber znaleźli jednak coś innego: większe zaangażowanie (np. aktywne używanie) przewidywało objawy depresyjne u nastolatków, a częstotliwość używania nie była związana z obniżonym nastrojem. Nie ma więc prostej reguły, że jeden rodzaj użycia jest "bezpieczny".
• Obraz siebie. W badaniu przekrojowym australijskich dzieci przed okresem dojrzewania (Fardouly i in.) użytkownicy YouTube, Instagrama i Snapchata zgłaszali więcej obaw o wygląd i więcej objawów zaburzonego odżywiania niż osoby nieużywające tych platform. Nie różnili się natomiast objawami depresyjnymi ani lękiem społecznym.
• Presja wizerunku. Autorzy opisują, że social media mogą wywierać presję, by pokazywać taki obraz siebie, jakiego oczekują inni, i być równie popularnym. Przegląd o osobach LGB (Escobar-Viera i in.) wskazuje, że media społecznościowe mogą dawać przestrzeń do ujawnienia doświadczeń i wsparcia, ale ciągłe "pilnowanie" własnego profilu może stać się stresorem.
• Inne czynniki. Według autorów przeglądu zaufanie interpersonalne i funkcjonowanie rodziny mogą mieć większy wpływ na objawy depresji niż częstotliwość używania social mediów.

Jedno z proponowanych wyjaśnień (teoria zastępowania zachowań) mówi, że czas przy social mediach może ograniczać kontakt twarzą w twarz. To hipoteza, nie ustalony mechanizm.

Kroki do wypróbowania

Przegląd nie badał interwencji, więc nie wiadomo, czy poniższe kroki poprawiają samopoczucie. To sposoby na uważniejszą obserwację własnych nawyków, wynikające z tego, co badacze uznali za istotne.

1. Obserwuj przez kilka dni. Po sesji w aplikacji zapisz jednym zdaniem: co robiłeś/aś (czytanie, pisanie, komentowanie), jak długo i jak się czujesz.
2. Zwróć uwagę na rodzaj użycia. Zauważ, czy raczej czytasz cudze posty, czy piszesz i odpowiadasz. Nie zakładaj z góry, że któryś sposób jest lepszy, bo wyniki są niejednoznaczne.
3. Zauważ presję i porównywanie. Jeśli czujesz, że musisz pokazać się z dobrej strony albo dorównać innym, to jest informacja warta zapisania.
4. Zadbaj o kontakt na żywo. Zgodnie z hipotezą zastępowania zachowań warto pilnować, by social media nie wypierały spotkań i rozmów z ludźmi. To pomysł oparty na hipotezie, nie sprawdzona metoda.
5. Zmień jedną rzecz i porównaj notatki. Przykład hipotetyczny: ktoś zauważa, że po wieczornym czytaniu cudzych postów częściej czuje się gorzej, i próbuje przenieść ten czas na rozmowę z bliską osobą. To ilustracja, nie wynik badania.

Szablon notatki: aplikacja - rodzaj aktywności - czas - samopoczucie po (własnymi słowami).

Ograniczenia i kiedy szukać pomocy

• To oparcie na jednym przeglądzie, który korzystał wyłącznie z Google Scholar, z prac anglojęzycznych z ostatnich pięciu lat.
• Wśród przeanalizowanych prac były tylko trzy badania podłużne. Autorzy zaznaczają, że trudno ustalić, czy problemy psychiczne nasilają się u osób częściej używających social mediów, i że niewiele badań sprawdzało czynniki pośredniczące.
• Wciąż nie wiadomo, dlaczego u jednych osób social media wiążą się z negatywnym wpływem na zdrowie psychiczne, a u innych nie mają wpływu lub mają wpływ korzystny.
• Wyniki dotyczą różnych grup (nastolatków, dzieci, młodych dorosłych), więc nie należy uogólniać ich na wszystkich.

Jeśli obniżony nastrój lub lęk utrudnia Ci codzienne funkcjonowanie albo się nasila, skontaktuj się z wykwalifikowanym specjalistą. Ten tekst nie zastępuje konsultacji ani diagnozy.

Źródło: Karim F., Oyewande A.A., Abdalla L.F., Chaudhry Ehsanullah R., Khan S., Social Media Use and Its Connection to Mental Health: A Systematic Review, Cureus 2020;12(6):e8627.