Cechy psychopatyczne w pracy: nowe badania to potwierdzają

Twój kolega z działu sprzedaży ma niesamowity luz. Charyzma, pewność siebie, zero skrupułów przy negocjacjach. Wszyscy go podziwiają.

Problem? Jego projekty regularnie leżą, a zespół go nie cierpi.

Naukowcy właśnie potwierdzili coś, co wielu z nas przeczuwało intuicyjnie. Meta-analiza opublikowana w Journal of Applied Psychology - jedno z najbardziej prestiżowych pism z psychologii organizacji - pokazuje czarno na białym: ludzie z cechami psychopatycznymi są gorszymi pracownikami.

Nie seryjni mordercy z filmów. Osoby z podwyższonym poziomem pewnych cech osobowości, które spotykasz w biurze częściej, niż myślisz.

O jakich cechach mówimy?

Dobra, powiem wprost: psychopatia w psychologii pracy to nie diagnoza kliniczna. To zestaw cech osobowości, które można mierzyć na skali. Suwak od 0 do 10. Większość ludzi ma te cechy na poziomie 2-3. Niektórzy - na poziomie 7-8.

Co konkretnie?

Powierzchowny urok - robią świetne pierwsze wrażenie, zawsze
Brak empatii - nie odczuwają cudzego bólu emocjonalnego
Manipulacja - traktują innych jak narzędzia do celu
Impulsywność - działają bez myślenia o konsekwencjach
Brak poczucia winy - nie gryzą się, gdy skrzywdzą kogoś

Kluczowe: to spektrum. Nie jesteś albo psychopatą, albo nie. Masz te cechy w mniejszym lub większym stopniu. Jak wzrost czy temperament.

Co pokazała meta-analiza?

Badacze przeanalizowali dziesiątki wcześniejszych studiów, które łącznie objęły tysiące pracowników z różnych branż i krajów. Szukali wzorców.

I znaleźli je.

Osoby z podwyższonymi cechami psychopatycznymi:

Gorzej wykonują swoje zadania. Ich wydajność w podstawowych obowiązkach jest niższa niż u pozostałych pracowników. Brakuje im cierpliwości do systematycznej, żmudnej pracy. Wolą efekty "wow" niż solidne fundamenty. Spektakl zamiast substancji.

Rzadziej pomagają współpracownikom. Zachowania obywatelskie organizacji - te wszystkie drobne gesty jak pomoc koleżance z raportem czy zastąpienie kogoś na zmianie - praktycznie nie istnieją w ich repertuarze. Pytanie "co ja z tego będę?" jest zawsze na pierwszym planie.

Częściej angażują się w zachowania szkodliwe. Sabotowanie projektów, plotkowanie, kradzież pomysłów, łamanie procedur. Lista jest długa. Paradoks: te same cechy, które pomagają im wspinać się po szczeblach kariery - pewność siebie, brak lęku - prowadzą do niszczenia tego, co zbudowali inni.

Dlaczego w ogóle dostają pracę?

Na rozmowie kwalifikacyjnej są niesamowici. Charyzma, pewność siebie, zero stresu. Mówią dokładnie to, co chcesz usłyszeć. Potrafią sprzedać lodówkę Eskimosowi - i własną kandydaturę rekruterowi.

Badania pokazują, że osoby z cechami psychopatycznymi częściej awansują na stanowiska kierownicze. Nie są lepszymi liderami. Wyglądają jak lepsi liderzy.

Brak wątpliwości interpretujemy jako kompetencję. Błąd poznawczy stary jak świat.

W kulturze korporacyjnej, która nagradza agresywność i "grę o wszystko", te cechy mogą być wręcz premiowane. Przynajmniej do momentu, gdy ktoś zacznie liczyć rzeczywiste wyniki. Wtedy bywa za późno.

Jak to wygląda w praktyce?

Poznaj Marka. Menedżer średniego szczebla w firmie technologicznej.

Na spotkaniach błyszczy. Prezentacje ma dopracowane, odpowiedzi pewne. Zawsze wie, kogo pochwalić przy szefostwie. Problem zaczyna się, gdy zejdziesz poziom niżej.

Jego zespół ma najwyższą rotację w dziale. Ludzie odchodzą po 6-8 miesiącach. Projekty regularnie się opóźniają, bo Marek zmienia priorytety co tydzień - w zależności od tego, co akurat wygląda dobrze na papierze. Kiedy coś pójdzie nie tak, wina zawsze spada na kogoś innego. Zawsze.

Jedna z jego podwładnych - nazwijmy ją Anią - pracowała nad autorskim rozwiązaniem przez 3 miesiące. Tydzień przed prezentacją dla zarządu Marek "zaadaptował" jej pomysł, przedstawił go jako własny.

Kiedy Ania zaprotestowała, usłyszała: "To praca zespołowa, nie bądź egoistką".

Ania odeszła miesiąc później. Marek dostał premię za "innowacyjne podejście".

To nie jest scenariusz z serialu. To codzienność w wielu organizacjach.

Czy da się to wykryć przed zatrudnieniem?

Teoretycznie - tak. Istnieją narzędzia psychometryczne, które mierzą cechy psychopatyczne. Najczęściej używany to Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R) lub jego wersje skrócone.

Praktycznie? Pole minowe.

Osoby z wysokimi cechami psychopatycznymi potrafią manipulować testami. Wiedzą, jakie odpowiedzi są "właściwe". Testy te budzą kontrowersje etyczne - czy pracodawca ma prawo badać cechy osobowości kandydata? Gdzie kończy się ocena kompetencji, a zaczyna dyskryminacja?

Lepszym rozwiązaniem są wywiady behawioralne. Pytania o konkretne sytuacje z przeszłości: "Opowiedz o sytuacji, gdy musiałeś poświęcić swój interes dla dobra zespołu" lub "Jak zareagowałeś, gdy projekt się nie udał z Twojej winy?"

Osoby z wysokimi cechami psychopatycznymi mają problem z takimi pytaniami. Brakuje im autentycznych przykładów empatii czy przyjmowania odpowiedzialności. Próbują improwizować, czujesz pustkę.

Co z tymi, którzy już pracują?

Tu robi się trudniej.

Jeśli ktoś z cechami psychopatycznymi jest już w organizacji - zwłaszcza na stanowisku kierowniczym - pozbycie się go graniczy z cudem. Często mają silne układy, umiejętnie budują swoją pozycję, a ich destrukcyjne zachowania ujawniają się stopniowo. Jak gotowanie żaby.

Kluczowe są systemy kontroli i kultury organizacyjnej oparte na mierzalnych wynikach, nie na wrażeniach. Jeśli awanse zależą od rzeczywistych osiągnięć zespołu - nie tylko deklaracji - a feedback 360 stopni jest brany na poważnie, te osoby mają mniejsze pole do manewru.

Organizacje, które przetrwały z takimi osobami na pokładzie, zazwyczaj mają jedną cechę wspólną: przejrzystość. Jasne KPI, regularne oceny, dokumentowanie decyzji. Trudniej jest wtedy zrzucić winę na innych lub przypisać sobie cudze zasługi.

Czy wszyscy pewni siebie ludzie to psychopaci?

Absolutnie nie.

To jedna z największych pułapek w interpretacji takich badań. Pewność siebie, asertywność, umiejętność podejmowania szybkich decyzji - to wszystko może być cechą zdrowej, dobrze funkcjonującej osoby.

Różnica leży w empatii i konsekwencjach.

Osoba pewna siebie, empatyczna, potrafi być zdecydowana i brać pod uwagę uczucia innych. Potrafi powiedzieć "nie" bez niszczenia relacji. Bierze odpowiedzialność za błędy, rozumie, jak wpływają one na zespół.

Osoba z cechami psychopatycznymi? Pewność siebie bez empatii. Zdecydowanie bez refleksji. Sukces za wszelką cenę - włączając w to koszt poniesiony przez innych.

Jak różnica między chirurgiem, który musi być zdecydowany podczas operacji i robi to dla dobra pacjenta - a kimś, kto tnie dla samej przyjemności trzymania skalpela.

Co możesz zrobić, jeśli pracujesz z taką osobą?

Dokumentuj wszystko. Maile, decyzje, ustalenia ze spotkań. Osoby z cechami psychopatycznymi często manipulują narracją - "nigdy tego nie powiedziałem", "źle mnie zrozumiałeś". Pisemny ślad to Twoja ochrona.

Ustal granice. Jasno i spokojnie. Nie daj się wciągnąć w emocjonalne gry. Oni żyją emocjami innych - Twoim strachem, poczuciem winy, chęcią przypodobania się. Im mniej paliwa dostaną, tym mniejszą mają nad Tobą kontrolę.

Buduj sojusze. Rzadko jesteś jedyną osobą, która widzi problem. Znajdź innych, którzy mają podobne doświadczenia. Wspólny głos jest trudniejszy do zignorowania.

Najważniejsze: nie próbuj ich zmieniać.

To nie jest Twoja misja. Nie naprawisz nikogo empatią, której on nie odczuwa. Możesz tylko chronić siebie i swoją pracę.

Końcowa myśl

Ta meta-analiza to nie wyrok na wszystkich charyzmatycznych liderów. To przypomnienie, że powierzchowny urok i rzeczywiste kompetencje to dwie różne rzeczy.

Organizacje, które uczą się rozróżniać pewność siebie od braku empatii, mają szansę budować zdrowsze zespoły. Ty - jako pracownik czy menedżer - masz prawo zadawać trudne pytania.

Nie tylko "czy ta osoba robi wrażenie?", lecz "czy ta osoba dostarcza wyników? Czy ludzie chcą z nią pracować? Czy bierze odpowiedzialność, gdy coś pójdzie nie tak?"

Diabeł tkwi nie w charizmie.

Tkwi w tym, co dzieje się, gdy kamery się wyłączą.