Schizofrenia: przestań wierzyć w to, co widziałeś w filmach

Kiedy słyszysz słowo „schizofrenia", co ci się pojawia w głowie? Założę się, że widzisz kogoś rozmawianego z niewidzialnym głosem, kogoś niebezpiecznego, nieprzewidywalnego — może postać rodem z horroru. Tak właśnie przez dekady przedstawiało tę chorobę kino, prasa i popkultura. I tak właśnie myśli większość ludzi, z którymi rozmawiam — zarówno na sesjach coachingowych, jak i w zwykłych rozmowach przy kawie.

Problem w tym, że to co „wszyscy wiedzą" o schizofrenii — jest w większości nieprawdą. A te kłamstwa mają realne konsekwencje: ludzie nie szukają pomocy, rodziny wstydzą się mówić o diagnozie, a chorzy zostają zepchnięci na margines społeczeństwa, bo boimy się ich jak ognia. Czas skończyć z tym cyrkiem.

Przez 18 lat pracy z ludźmi zmagającymi się z różnymi problemami psychicznymi — i przez lata współpracy z psychiatrami i neurologami — zebrałem całkiem pokaźną kolekcję mitów, które krzywdzą prawdziwych ludzi. Rozłożę je dzisiaj na czynniki pierwsze.

Mit nr 1: „Schizofrenik to ktoś z rozdwojoną osobowością"

To najstarszy i najbardziej uparty mit, jaki znam. że ktoś myli raka płuc z rakiem wątroby bo obie choroby zawierają słowo „rak". Dokładnie tak samo jest ze schizofrenią i zaburzeniem dysocjacyjnym tożsamości — czyli tym, co potocznie i błędnie nazywa się „rozdwojoną osobowością".

Schizofrenia pochodzi od greckich słów schizein (rozszczepić) i phren (umysł) — i tu właśnie zaczyna się zamieszanie. Sam twórca terminu, Eugen Bleuler, użył go w 1911 roku, mając na myśli rozszczepienie funkcji psychicznych — myślenia, emocji i woli — nie zaś istnienie wielu osobowości w jednym ciele.

Schizofrenia to choroba psychotyczna. Jej istotą są: omamy (najczęściej słuchowe — słyszenie głosów), urojenia (fałszywe przekonania odporne na logiczne argumenty), dezorganizacja myślenia i mowy, a także tzw. objawy negatywne — spłycenie emocji, wycofanie społeczne, brak motywacji. Żadna z tych cech nie ma nic wspólnego z posiadaniem dwóch czy więcej osobowości.

Zaburzenie dysocjacyjne tożsamości to zupełnie oddzielna diagnoza, ze zupełnie innym mechanizmem powstawania i zupełnie innym sposobem leczenia. Mylenie tych dwóch rzeczy to jak mylenie migreny z udarem — bo przecież „oba bolą głowę".

Mit nr 2: Osoby ze schizofrenią są niebezpieczne

Tutaj robi mi się naprawdę gorąco, bo ten mit kosztuje ludzi całe życia — w sensie dosłownym i przenośnym.

Znam Marka (imię zmienione). Świetny grafik, lubi jazz, hoduje kaktusy. Ma zdiagnozowaną schizofrenię od 12 lat. Jest na stabilnej farmakoterapii, regularnie chodzi do psychiatry i terapeuty. Pracuje zdalnie, ma partnerkę, mieszka sam. Kiedy jego sąsiadka dowiedziała się o jego diagnozie, zaczęła omijać go na klatce schodowej i złożyła petycję do administracji osiedla, żeby „zrobić z tym coś". Z tym — to znaczy z Markiem.

Dane naukowe mówią jasno: osoby chore na schizofrenię są statystycznie bardziej narażone na bycie ofiarami przemocy niż jej sprawcami. Badania opublikowane w „The Lancet Psychiatry" pokazują, że ryzyko popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy przez osobę ze schizofrenią jest minimalne — i dramatycznie spada, gdy ta osoba jest leczona.

Skąd więc mit o niebezpieczeństwie? Z mediów. Kiedy osoba z zaburzeniem psychicznym popełnia przestępstwo, nagłówki krzyczą. Kiedy zdrowy człowiek robi to samo — mówimy o zbrodniarzu, nie o „szaleńcu". Selekcja informacji przez media tworzy fałszywy obraz rzeczywistości. I robimy z niego politykę społeczną. I niszczymy tym ludziom życie.

Mit nr 3: Schizofrenia to wyrok — nie da się z tym żyć normalnie

To chyba najbardziej destrukcyjny mit ze wszystkich. Bo kiedy człowiek — albo jego rodzina — usłyszy diagnozę i jednocześnie wierzy, że to koniec, to po prostu się poddaje. A wtedy naprawdę zaczyna się problem.

Fakty są inne. Zgodnie z długoterminowymi badaniami — m.in. słynnym projektem International Study of Schizophrenia prowadzonym przez Światową Organizację Zdrowia — około 50% osób ze schizofrenią osiąga znaczącą poprawę lub pełną remisję (czyli ustąpienie objawów) w ciągu 10-15 lat. Część z nich funkcjonuje tak dobrze, że z zewnątrz nikt nie jest w stanie powiedzieć, że kiedykolwiek chorowali.

Oczywiście — schizofrenia to poważna choroba. Wymaga leczenia, regularnej współpracy z psychiatrą, często wsparcia bliskich. Nie mówię, że jest łatwo. Mówię, że to nie jest wyrok śmierci na dobre życie.

Kluczowe zmienne to: wczesna diagnoza, skuteczna farmakoterapia (leki przeciwpsychotyczne działają — choć dobór odpowiedniego może trwać), psychoedukacja i wsparcie społeczne. Kiedy te elementy są na miejscu — rokowania są znacznie lepsze, niż większość ludzi sądzi.

Co naprawdę wiemy o schizofrenii — fakty, które warto znać

Skoro już obaliliśmy mity, postawmy na twardym gruncie kilka rzeczy, które są prawdą.

Schizofrenia ma podłoże biologiczne

To nie jest kwestia słabej woli, złego wychowania ani „zbyt dużego stresu". Schizofrenia ma udokumentowane podłoże neurobiologiczne: nieprawidłowości w układzie dopaminergicznym i glutaminianergicznym w mózgu, zmiany strukturalne w pewnych obszarach mózgu (m.in. w hipokampie i korze przedczołowej), a także silną komponentę genetyczną — ryzyko zachorowania jest wyższe, jeśli choruje bliski krewny. To choroba mózgu. Tak jak cukrzyca jest chorobą trzustki.

Najczęstsze objawy to głosy, nie „wiele osobowości"

Omamy słuchowe — głosy komentujące działania, rozmawiające ze sobą, wydające polecenia — to jeden z najbardziej charakterystycznych objawów schizofrenii. Dla osoby, która ich doświadcza, są one absolutnie realne. To nie jest udawanie, nie jest to „wymówka". Mózg produkuje sygnały, które są nie do odróżnienia od rzeczywistości — i to jest przerażające doświadczenie, nie coś, z czego należy się śmiać.

Leczenie działa — ale musi być konsekwentne

Największym problemem w leczeniu schizofrenii jest przerywanie farmakoterapii. Pacjenci czują się lepiej, myślą „już mi nie potrzeba tych tabletek" i odstawiają leki. Po kilku tygodniach czy miesiącach następuje nawrót — często gwałtowniejszy niż pierwotny epizod. To błędne koło, które można przerwać wyłącznie przez edukację pacjenta i jego rodziny. Właśnie dlatego psychoedukacja jest równie ważna jak sama farmakoterapia.

Choruje więcej osób, niż myślisz

Schizofrenia dotyczy około 1% populacji na całym świecie. W Polsce to ponad 380 tysięcy osób. Statystycznie — znasz kogoś, kto choruje lub chorował. Może o tym nie wiesz, bo ta osoba ukrywa diagnozę. Bo się boi dokładnie takich reakcji, jaką miała sąsiadka Marka.

Co możesz zrobić — konkretnie i już teraz

Lubię kończyć rozmowy o trudnych tematach czymś, co daje się zastosować w praktyce. Bo świadomość bez działania to tylko teoria.

Sprawdzaj źródła. Zanim powtórzysz jakiś „fakt" o schizofrenii lub innym zaburzeniu psychicznym — zapytaj siebie, skąd to wiesz. Z filmu? Z plotki? Ze starego artykułu? Sięgaj po rzetelne źródła: portale naukowe, publikacje psychiatryczne, organizacje takie jak Polskie Towarzystwo Psychiatryczne.

Pilnuj języka. Słowa „schizofrenik", „wariat", „psychol" — używane jako wyzwiska lub żarty — robią realną krzywdę. Słowa mają moc i kształtują rzeczywistość społeczną. To nie jest przesada — to jest socjologia.

Jeśli bliska ci osoba ma diagnozę — nie uciekaj. Wiem, że to może być trudne. Możesz się bać, możesz nie wiedzieć jak reagować. Zadzwoń do psychiatry tej osoby i zapytaj, jak możesz pomóc. Możesz też skontaktować się z grupami wsparcia dla rodzin — w Polsce działa m.in. Stowarzyszenie Rodzin „Zdrowie Psychiczne".

Nie diagnozuj. Nie mówi się do kogoś „chyba jesteś schizofrenikiem" bo zachowuje się dziwnie albo ma inne zdanie niż ty. Diagnozowanie to zadanie psychiatry po długotrwałej obserwacji — nie twoje zadanie po pięciominutowej rozmowie.

Edukuj innych. Jeśli słyszysz, jak ktoś mówi głupstwom o schizofrenii — zabroń mu tego. Spokojnie, bez agresji, ale stanowczo. Powiedz, co wiesz. Polecaj rzetelne materiały. Zmiana społeczna zaczyna się od takich małych interwencji.

Moje przemyślenie na koniec

Pracuję z ludźmi od 18 lat. Widziałem, jak stygmatyzacja niszczy życia — nie choroba sama w sobie, ale to, co społeczeństwo robi z chorymi. Człowiek, który mógłby żyć produktywnie, ze wsparciem i leczeniem — zostaje zepchnięty na margines przez nasze własne głupoty i lęki.

Strach przed tym, czego nie rozumiemy — to jedna z najbardziej pierwotnych ludzkich emocji. Rozumiem ją. Sam jej doświadczam. Problem pojawia się wtedy, gdy strach zastępujemy ignorancją zamiast wiedzą i kiedy korzystamy z ignorancji jako pretekstu do odrzucenia drugiego człowieka.

Schizofrenia to choroba. Tak jak cukrzyca, tak jak nadciśnienie, tak jak epilepsja. Ludzie na nią chorują — i zasługują na takie samo traktowanie jak wszyscy inni chorzy: z szacunkiem, empatią i dostępem do leczenia.

Jeśli ten artykuł zmienił choćby jedno twoje przekonanie — podziel się nim z kimś. Bo zmiana zaczyna się od rozmowy. A rozmowa — od odwagi, żeby mówić o rzeczach trudnych głośno i wprost.

Źródła

World Health Organization. Schizophrenia Fact Sheet. WHO, 2023. who.int

Jablensky, A. et al. Schizophrenia: manifestations, incidence and course in different cultures. A World Health Organization ten-country study. Psychological Medicine Monograph Supplement, 1992.

Large, M. et al. Violence in first-episode psychosis: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 2014.

Bleuler, E. Dementia Praecox oder Gruppe der Schizophrenien. Franz Deuticke, Leipzig/Wien, 1911.

Polskie Towarzystwo Psychiatryczne. Standardy leczenia schizofrenii. PTP, 2020. psychiatria.org.pl

Stowarzyszenie Rodzin „Zdrowie Psychiczne". zdrowiepsychiczne.eu

Mueser, K.T., McGurk, S.R. Schizophrenia. The Lancet, 2004, 363(9426), 2063–2072.