Żałoba nie jest chorobą. To jest cena miłości

Straciłeś kogoś. Albo coś — związek, pracę, zdrowie, marzenie, które pielęgnowałeś latami. I teraz siedzisz z tym bólem i ktoś mówi ci: „Trzymaj się", „Czas leczy rany", „On by nie chciał, żebyś tak cierpiał". Masz ochotę wyjść z pokoju. Albo krzyknąć. Albo po prostu płakać — ale łzy nie chcą przyjść, bo ciało też jest w szoku.

Przez 18 lat pracy z ludźmi w kryzysie widziałem żałobę w dziesiątkach odsłon. I mogę ci powiedzieć jedno z absolutną pewnością: żałoba nie jest problemem do rozwiązania. To jest proces do przeżycia. I nie możesz go przyspieszyć tak samo, jak nie możesz przyspieszyć gojenia złamanej kości — możesz jej tylko nie przeszkadzać.

Model Kübler-Ross — co naprawdę oznacza „pięć etapów"

Elisabeth Kübler-Ross opisała swój model etapów żałoby w 1969 roku w książce „On Death and Dying" (pol. „O śmierci i umieraniu"). Niemal natychmiast stał się on najczęściej cytowanym i najczęściej źle rozumianym modelem w całej historii psychologii.

Pięć etapów — zaprzeczenie, gniew, targowanie się, depresja, akceptacja — zostało przez kulturę masową zamienione w instrukcję obsługi żałoby. Jakby wystarczyło zaliczyć każdy etap po kolei i wyjść po drugiej stronie „uleczonym". To nieprawda i Kübler-Ross sama to podkreślała przez ostatnie lata życia.

Etapy nie są kolejkami do odczekania. To są przestrzenie emocjonalne, w które wchodzisz i z których wychodzisz nieregularnie, często kilka razy, czasem w odwrotnej kolejności. Możesz być w akceptacji w poniedziałek i w gniewu w środę. Możesz pominąć targowanie się całkowicie. Możesz tkwić w zaprzeczeniu przez rok.

I żaden z tych scenariuszy nie jest „zły". Żaden nie oznacza, że coś z tobą jest nie tak.

Etap pierwszy: Zaprzeczenie — kiedy mózg próbuje cię chronić

Pamiętam rozmowę z mężczyzną, który stracił żonę na raka. Miał 54 lata, 28 lat małżeństwa za sobą. Tydzień po pogrzebie dzwonił do mnie z takim stwierdzeniem: „Wiesz, ciągle mi się wydaje, że zaraz wróci z pracy. Kupuję dla niej produkty w sklepie. Czy to znaczy, że zwariowałem?"

Nie zwariował. Jego mózg robił dokładnie to, do czego jest zaprojektowany — chronił go przed bólem, który był zbyt duży, żeby przyjąć go w całości naraz.

Zaprzeczenie nie jest słabością ani ucieczką od rzeczywistości. To jest biologiczny mechanizm buforujący. Układ nerwowy dawkuje sobie ból, bo pełna dawka mogłaby go roztrzaskać.

Co robić na tym etapie? Przede wszystkim — nie walcz z nim. Pozwól sobie nie wierzyć przez chwilę. Jednocześnie zadbaj o najbardziej podstawowe rzeczy: sen, jedzenie, nie zostawaj sam, jeśli czujesz, że to niebezpieczne. Zaprzeczenie minie samo — pytanie tylko, kiedy rzeczywistość stanie się nie do zignorowania.

Etap drugi: Gniew — i dlaczego go tłumisz ku własnej szkodzie

Gniew w żałobie to etap, który najbardziej przeraża otoczenie. I który najczęściej jest tłumiony przez samego żałobnika, bo „przecież nie wypada być wściekłym na kogoś, kto umarł" albo „nie można złościć się na lekarzy, oni zrobili, co mogli".

Możesz być wściekły. Na wszystkich i na wszystko. Na chorobę. Na Boga. Na los. Na osobę, która odeszła — za to, że cię zostawiła. Na siebie — że nie zrobiłeś więcej, nie powiedziałeś więcej, nie byłeś częściej. Na ludzi, którzy mówią głupie rzeczy na kondolencjach.

Ten gniew jest energią żalu. Jeśli go stłumisz, nie zniknie — zamieni się w depresję, somatyzację (bóle ciała bez fizycznej przyczyny), wybuchy w zupełnie niezwiązanych sytuacjach albo zimny dystans do wszystkich wokół.

Praktyczna rada: znajdź bezpieczne ujście dla gniewu. Intensywny wysiłek fizyczny. Pisanie listów, których nigdy nie wyślesz. Rozmowa z terapeutą lub psychologiem — kimś, kto nie będzie przestraszony twoją złością. Gniew wyrażony — mija. Gniew stłumiony — zostaje na dekady.

Etap trzeci: Targowanie się — gra z rzeczywistością, której nie wygrasz

„Gdybym tylko wcześniej zabrał go do lekarza." „Gdybym nie wyjechała tamtego dnia." „Gdybyśmy nie pokłócili się ostatni raz." To jest targowanie się — próba przepisania przeszłości w głowie w nadziei, że wynik będzie inny.

To jest jeden z najbardziej bolesnych etapów, bo łączy żal z poczuciem winy. I często jest kompletnie irracjonalny — nie miałeś możliwości wiedzieć tego, co wiesz teraz. Działałeś z informacjami, które miałeś w tamtym momencie.

W tym miejscu chcę powiedzieć coś, co może zabrzmieć twardo: targowanie się to próba odzyskania kontroli nad tym, nad czym kontroli nie masz i nigdy nie miałeś. Śmierć, choroba, wypadek, rozpad — te rzeczy nie pytają o pozwolenie. Twoje „gdybym tylko" nie zmieni tego, co się stało. Może za to okraść cię z teraźniejszości.

To nie znaczy, że nie powinieneś tego przeżywać. Powinieneś — bo to jest część procesu. Tyle że nie powinieneś w tym etapie zostawać na zawsze.

Etap czwarty: Depresja — nie mylić z chorobą

Kiedy zaprzeczenie opada, gniew się wypalił, a targowanie się nie przyniosło ulgi — przychodzi ciężar. Smutna, cicha, wyczerpująca ciemność. Nie chce ci się wstawać. Nic nie sprawia przyjemności. Ludzie wokół wydają się być za szybą. Płaczesz bez powodu albo w ogóle nie możesz płakać.

To jest naturalna żałoba. I jest fundamentalnie różna od depresji klinicznej — choć granica między nimi potrafi się rozmyć i warto ją monitorować.

Kluczowa różnica: w żałobie ból jest związany z konkretną stratą. W depresji klinicznej poczucie beznadziei jest wszechobecne i oderwane od konkretnego powodu. Żałoba zazwyczaj faluje — są gorsze i lepsze dni. Depresja kliniczna jest bardziej monotonnie szara.

Jeśli po kilku miesiącach czujesz, że nie funkcjonujesz w ogóle, masz myśli o tym, żeby nie żyć, albo ból zamiast maleć — rośnie, nie czekaj. Idź do specjalisty. Żałoba nie musi boleć bez końca i bez pomocy.

Co pomaga na tym etapie? Paradoksalnie — nie próbowanie „bycia silnym". Pozwolenie sobie na smutek. Mały rytm dnia: wstać, zjeść, wyjść na zewnątrz chociażby na kwadrans. Kontakt z jedną bliską osobą zamiast udawania przed wszystkimi, że jest dobrze. I czasem — po prostu siedzenie z bólem, bez uciekania w zajętość.

Etap piąty: Akceptacja — i dlaczego to nie znaczy „jest OK"

Akceptacja jest najbardziej źle rozumianym etapem ze wszystkich. Ludzie myślą, że akceptacja oznacza, że przestało boleć. Że jest dobrze. Że jesteś „nad tym". Że ta osoba lub ta strata przestała mieć dla ciebie znaczenie.

Akceptacja oznacza coś zupełnie innego: uczysz się żyć z rzeczywistością taką, jaka jest — bez tej osoby, bez tego, co straciłeś. Nie znaczy to, że nie tęsknisz. Nie znaczy, że nie masz złych dni. Znaczy, że ta strata nie jest już centrum, wokół którego kręci się całe twoje życie. Wchłaniasz ją — staje się częścią ciebie, nie twoją całością.

Znam kobietę, która straciła córkę w wypadku siedem lat temu. Mówi, że akceptacja nie przyszła jako ulga — przyszła jako zmęczenie walką z rzeczywistością. „Przestałam wierzyć, że jak będę wystarczająco smutna, to ona wróci. I wtedy powoli zaczęłam wracać do życia. Nie bez niej — z pamięcią o niej." To jest akceptacja.

Co naprawdę pomaga — poza etapami

Model etapów jest przydatny jako mapa orientacyjna. Nie jako plan działania. Poza nim są rzeczy, które naprawdę robią różnicę:

Pozwól sobie na żałobę bez terminu. Kultura nagradza szybkie „wychodzenie z tego". Prawdziwe gojenie nie jest nagrodzone — jest po prostu możliwe, jeśli dasz mu czas.

Nie bądź sam z tym bólem. Izolacja w żałobie jest jednym z największych czynników ryzyka dla zdrowia psychicznego. Jedna osoba, której możesz powiedzieć prawdę o tym, jak się czujesz, jest więcej warta niż sto kondolencji.

Zadbaj o ciało. Żałoba jest przeżywana ciałem — dosłownie. Badania pokazują, że osoby w żałobie mają wyższy poziom kortyzolu, obniżoną odporność, zaburzoną pracę serca. Sen, ruch, jedzenie — to nie jest trywializowanie bólu. To jest dbanie o narzędzie, które musi cię przez ten ból przeprowadzić.

Rytuały mają znaczenie. Pogrzeb, rocznice, miejsca — to nie jest sentymentalizm. Rytuały dają ramy dla bólu, który bez ram jest chaotyczny i przytłaczający.

Poszukaj profesjonalnego wsparcia, jeśli czujesz, że utknąłeś. Terapeuta specjalizujący się w żałobie to nie jest przyznanie się do porażki. To jest inteligentne zarządzanie kryzysem.

Moje przemyślenie na koniec

Napisałem na początku, że żałoba jest ceną miłości. Myślę o tym często. Gdybyś nigdy nikogo nie kochał, nigdy niczego nie pragnął, nie angażował się w nic — nie miałbyś czego żałować. Brak żałoby to nie siła. To oznaka, że nic cię nie dotykało na tyle głęboko.

Kiedy boli — to znaczy, że coś miało dla ciebie wartość. I to jest piękne, nawet jeśli w tej chwili piękno jest ostatnią rzeczą, którą czujesz.

Nie mówię ci: „Będzie dobrze" — bo nie wiem, czy tak jest i kiedy. Mówię ci: to, przez co teraz przechodzisz, jest ludzkie. Nie jesteś słaby. Nie jesteś „psychiczny". Jesteś osobą, która straciła coś ważnego i teraz to opłakuje. Daj sobie na to zgodę.

Jeśli czujesz, że potrzebujesz rozmowy ze specjalistą — nie odkładaj tego. Możesz zacząć od rozmowy ze swoim lekarzem pierwszego kontaktu, który skieruje cię dalej, albo bezpośrednio skontaktować się z psychologiem lub psychoterapeutą. W Polsce działa też Telefon Zaufania dla Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym: 116 123 — dostępny całą dobę, bezpłatnie.

Żałoba mija. Nie zapomina się — ale mija. I po drugiej stronie tego bólu jesteś wciąż ty — może zmieniony, może z blizną, ale wciąż zdolny do życia.

Źródła

Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. Macmillan.

Kübler-Ross, E., Kessler, D. (2005). On Grief and Grieving: Finding the Meaning of Grief Through the Five Stages of Loss. Scribner.

Stroebe, M., Schut, H. (1999). The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies, 23(3), 197–224.

Bonanno, G. A. (2004). Loss, Trauma, and Human odporność psychiczna. American Psychologist, 59(1), 20–28.

Shear, M. K. (2015). Complicated Grief. New England Journal of Medicine, 372, 153–160.

Prigerson, H. G., Maciejewski, P. K. (2008). Grief and Acceptance as Opposite Sides of the Same Coin. British Journal of Psychiatry, 193(6), 435–437.