Zakupoholizm: Kiedy zakupy przestają być przyjemnością, a stają się więzieniem

Masz w szafie ubrania z metkami. Kupiłeś kolejny gadżet, którego nie potrzebujesz. Dostajesz paczkę, cieszysz się przez chwilę, a potem znów masz pustkę. Brzmi znajomo? Zakupoholizm to nie jest śmieszna przypadłość kobiet, które „lubią się rozerwać w galerii". To poważne zaburzenie behawioralne, które niszczy finanse, relacje i poczucie własnej wartości. I jest znacznie bardziej powszechne, niż chcielibyśmy przyznać.

Czym tak naprawdę jest zakupoholizm?

Zacznijmy od rzeczy podstawowej: zakupoholizm, znany w psychiatrii jako oniomania (od greckiego onios – na sprzedaż), to kompulsywne kupowanie, które wymyka się spod kontroli. Nie mówimy tu o spontanicznym zakupie lepszych słuchawek, gdy stare się zepsuły. Mówimy o stanie, w którym sam akt kupowania staje się celem samym w sobie – nie produkt, nie jego użyteczność, lecz chwila przy kasie.

Neurologicznie rzecz biorąc, zakup wyzwala wyrzut dopaminy – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za odczuwanie przyjemności i nagrody. Twój mózg rejestruje to jako coś pozytywnego i domaga się powtórki. Mechanizm jest bliźniaczo podobny do uzależnienia od hazardu czy substancji psychoaktywnych. Różnica polega na tym, że zakupy są społecznie akceptowane, a nawet gloryfikowane. Nikt nie dzwoni do rodziny z informacją, że ktoś ma „problem z Zalando".

Z badań przeprowadzonych przez zespół Lorrin Koran ze Stanford University wynika, że zakupoholizm dotyka nawet 5-8% dorosłej populacji w krajach wysokorozwiniętych. W Polsce nie mamy precyzyjnych danych, lecz szacunki psychologów klinicznych sugerują podobny poziom. To miliony ludzi, którzy każdego miesiąca wydają więcej, niż zarabiają, i nie wiedzą dlaczego.

Przyczyny: Dlaczego kupujesz to, czego nie potrzebujesz?

Przez lata pracy z klientami w coachingu i psychoterapii nauczyłem się jednej rzeczy: zakupoholizm rzadko dotyczy pieniędzy. Pieniądze to tylko medium. Pytanie brzmi: co ta osoba próbuje sobie kupić naprawdę?

Emocjonalna dziura do załatania

Najczęstsza przyczyna, jaką obserwuję, to próba regulacji emocji przez zakupy. Stres w pracy? Kup buty. Kłótnia z partnerem? Zamów coś z internetu. Poczucie pustki w niedzielne popołudnie? Otwórz aplikację sklepową. Zakup daje chwilowe poczucie sprawczości i kontroli – „przynajmniej to mogę sobie zafundować". Problem w tym, że dopamina opada szybciej, niż spłacasz kartę kredytową.

Niska samoocena i tożsamość przez posiadanie

Mam klientkę – nazwijmy ją Marta – menedżerkę w korporacji, świetna w tym, co robi zawodowo. Przez trzy lata wydawała miesięcznie od 3000 do 5000 złotych na ubrania i akcesoria, które często trafiały prosto do szafy. Kiedy zaczęłyśmy pracować nad jej historią, okazało się, że przez całe dzieciństwo słyszała, że jest „tą brzydszą siostrą". Kupowanie drogich rzeczy było jej sposobem na powiedzenie światu: „Jestem wartościowa". Każda torebka była dowodem na to, że zasługuje na szacunek. Tego rodzaju logika emocjonalna jest niezwykle trudna do przełamania bez pracy nad korzeniami problemu.

Mechanizmy społeczne i marketing

Nie zwalajmy wszystkiego na psychikę jednostki – system też robi swoje. Algorytmy sklepów internetowych są zaprojektowane tak, żeby wywołać w Tobie poczucie pilności i wyjątkowości. „Zostały 2 sztuki!", „Oferta kończy się za 03:47:12", „Inni oglądają ten produkt teraz" – to nie są przypadkowe komunikaty. To precyzyjnie skalibrowane narzędzia, które grają na Twoich emocjach i mechanizmach pierwotnych: strachu przed stratą, chęci przynależności do grupy, potrzebie wyjątkowości. Jeśli masz predyspozycje do kompulsywnych zachowań, ten system jest dla Ciebie pułapką zastawioną na każdym rogu.

Trauma i mechanizmy ucieczkowe

W poważniejszych przypadkach zakupoholizm jest mechanizmem dysocjacyjnym – sposobem na ucieczkę od trudnych wspomnień lub bieżącego bólu. Badania wskazują na wyraźną korelację między zakupoholizmem a depresją, lękiem i zaburzeniami osobowości. Nie twierdzę, że każdy, kto za dużo kupuje, ma traumę. Twierdzę, że warto zadać sobie szczere pytanie: przed czym uciekam, kiedy otwieram tę aplikację?

Jak rozpoznać, że masz problem – nie tylko „lubisz zakupy"

Zakupoholizm jest wyjątkowo trudny do samodiagnozy, bo nasza kultura normalizuje konsumpcję. „Zasłużyłeś sobie", „to mała nagroda dla siebie" – te komunikaty słyszysz w reklamach, od znajomych, a czasem od własnej rodziny. Oto kilka sygnałów, które powinny dać Ci do myślenia:

Kupujesz, żeby poczuć się lepiej – Powodem jest to, że jesteś zestresowany, smutny lub znudzony.

Ukrywasz zakupy – chowasz paczki, usuwasz historię zamówień, kłamiesz partnerowi o tym, ile wydałeś.

Masz wyrzuty sumienia po zakupie, lecz to nie powstrzymuje Cię przed kolejnym.

Twoje finanse są w złym stanie – masz zadłużenie na karcie kredytowej, nie odkładasz pieniędzy, żyjesz od wypłaty do wypłaty, choć zarabiasz przyzwoicie.

Planujesz zakupy z wyprzedzeniem i odczuwasz wyraźne podekscytowanie – nie produktem, lecz samym aktem kupowania.

Próbowałeś ograniczyć wydatki i nie udało Ci się – mimo postanowień i planów wracasz do tego samego wzorca.

Jeśli trzy lub więcej z tych punktów rezonuje z Tobą – nie bagatelizuj tego. To nie jest kwestia słabej woli. To zaburzenie wymagające uwagi.

Leczenie: Co naprawdę działa

Dobre wieści są takie, że zakupoholizm jest uleczalny. Złe – że nie istnieje magiczna pigułka ani weekendowy kurs, który go rozwiąże. Wymaga pracy. Systematycznej, często niewygodnej pracy.

Psychoterapia – zwłaszcza nurt poznawczo-behawioralny

Terapia poznawczo-behawioralna (w skrócie CBT) jest najlepiej udokumentowaną metodą leczenia zakupoholizmu. Polega na identyfikowaniu myśli i przekonań, które poprzedzają kompulsywne zachowanie, i zastępowaniu ich zdrowszymi wzorcami. Konkretnie: uczysz się rozpoznawać swoje wyzwalacze emocjonalne, zatrzymywać automatyczny ciąg myśl–impuls–działanie i świadomie wybierać inną reakcję. To nie jest szybkie. Prawdziwa zmiana w terapii CBT wymaga zazwyczaj od kilku miesięcy do roku regularnej pracy.

Grupy wsparcia

Istnieją grupy wzorowane na programie Dwunastu Kroków – podobne do Anonimowych Alkoholików – dedykowane osobom z kompulsywnymi zachowaniami zakupowymi i finansowymi. W Polsce działa między innymi ruch Dłużnicy Anonimowi, który obejmuje osoby z problemem kompulsywnych wydatków. Siła grupowa jest potężna: kiedy słyszysz od kogoś innego swoją własną historię, trudniej się oszukiwać, że „u mnie to inaczej".

Praktyczne strategie na co dzień

Psychoterapia to fundament, lecz potrzebujesz też narzędzi na poziomie codziennych decyzji. Oto co działa:

Reguła 48 godzin – każdy nieplanowany zakup powyżej określonej kwoty (np. 100 złotych) wstrzymujesz na dwie doby. Jeśli po tym czasie nadal chcesz to kupić i masz na to środki – proszę bardzo. Często okaże się, że chęć minęła.

Usunięcie aplikacji sklepowych z telefonu – brzmi prosto, działa zadziwiająco skutecznie. Tarcie w procesie zakupu to Twój sprzymierzeniec. Jeśli musisz wejść na komputer, zalogować się i wpisać dane karty, część impulsów zdąży minąć.

Gotówka zamiast karty – płacenie fizycznymi banknotami aktywuje obszary mózgu związane z bólem straty silniej niż transakcja kartą. To badania z neuroekononomii (nauki badającej ekonomiczne decyzje przez pryzmat działania mózgu). Odczuwasz wydatek dosłownie.

Prowadzenie dziennika zakupów i emocji – przez dwa tygodnie zapisuj każdy zakup i emocję, którą odczuwałeś tuż przed nim. Wzorce, które zobaczysz, mogą być dla Ciebie zaskakujące.

Budżet z twardymi limitami – nie „staram się wydawać mniej", lecz konkretna kwota, której nie przekraczasz. Konto z limitem wydatków lub fizyczna koperta z gotówką przeznaczoną na niezbędne zakupy.

Leczenie farmakologiczne

W poważniejszych przypadkach, zwłaszcza gdy zakupoholizm współwystępuje z depresją lub zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi (OCD), psychiatra może zalecić leki z grupy SSRI (selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny – mówiąc prościej, antydepresantów wpływających na poziom serotoniny). Badania są obiecujące, choć farmakoterapia sama w sobie bez psychoterapii daje ograniczone efekty długoterminowe. To wsparcie, nie rozwiązanie.

Moje przemyślenie na koniec: Problem nie jest w sklepie

Przez osiemnaście lat obserwowania ludzi w procesie zmiany nauczyłem się jednej fundamentalnej rzeczy: behawioralne uzależnienia, do których należy zakupoholizm, zawsze mają swoje źródło głębiej. Można pozamykać wszystkie konta w sklepach internetowych, wyciąć karty kredytowe i zapłacić wyłącznie gotówką – i nadal problem wróci, bo nie dotknęliśmy jego korzenia.

Znam mężczyznę, który przez rok nie kupował nic poza absolutnymi niezbędnościami. Wydawało się, że wyszedł z nałogu. Po roku zaczął kompulsywnie grać w gry hazardowe online. Zamienił jeden mechanizm na drugi, bo nie przepracował emocji, które stały za oboma.

Dlatego moja rada jest prosta: zacznij od pytania „dlaczego", nie od pytania „jak przestać". Kiedy zrozumiesz, czego naprawdę szukasz w kasie sklepu, możesz zacząć szukać tego w miejscach, które nie zniszczą Twojego konta bankowego i poczucia własnej wartości.

Zakupoholizm to nie wstyd i nie wina. To sygnał, że coś w Twoim życiu woła o uwagę. Posłuchaj tego sygnału, zamiast go zagłuszać kolejną paczką.

Jeśli rozpoznajesz siebie w tym artykule – zrób jeden konkretny krok dzisiaj. Nie jutro, nie od przyszłego miesiąca. Zadzwoń do psychologa, zapisz się na wizytę, skontaktuj się z grupą wsparcia. Jeden krok. Tyle wystarczy na początek.

Źródła

Koran, L.M., Faber, R.J., Aboujaoude, E., Large, M.D., Serpe, R.T. (2006). Estimated prevalence of compulsive buying behavior in the United States. American Journal of Psychiatry, 163(10), 1806–1812.

Black, D.W. (2007). A review of compulsive buying disorder. World Psychiatry, 6(1), 14–18.

Mueller, A., Mitchell, J.E., Crosby, R.D., Gefeller, O., Faber, R.J., Martin, A., Bleich, S., Glaesmer, H., Exner, C., de Zwaan, M. (2010). Estimated prevalence of compulsive buying in Germany and its association with sociodemographic characteristics and depressive symptoms. Psychiatry Research, 180(2–3), 137–142.

Hartney, E. (2023). Compulsive Buying: Signs, Symptoms, and Treatment. Verywell Mind.

Andreassen, C.S. (2014). Shopping addiction: An overview. Journal of Norwegian Psychological Association, 51, 194–209.

Kahneman, D. (2011). Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym. Media Rodzina. (Wydanie polskie: tłum. P. Szymczak)

Dłużnicy Anonimowi Polska – www.dluznicyanonimowi.pl