Dlaczego boisz się inwestować (i co tak naprawdę tracisz przez ten strach)

Masz odłożone pieniądze. Siedzą na koncie oszczędnościowym albo – co gorsza – na rachunku bieżącym. Wiesz, że inflacja je zjada. Wiesz, że powinieneś coś z tym zrobić. I mimo to… nie robisz nic. Czekasz. Na lepszy moment, na więcej wiedzy, na mniejsze ryzyko. Znam ten stan. Widziałem go u setek ludzi, którym pomagałem przez ostatnie osiemnaście lat. I widziałem go w sobie.

To nie jest lenistwo. To nie jest głupota. To jest lęk – jeden z najpotężniejszych hamulców, jakie znam w obszarze finansów osobistych i biznesu. Lęk, który ma swoją psychologię, swoją logikę i – co ważne – swoje konkretne rozwiązania.

Zanim jednak do nich przejdziemy, muszę ci powiedzieć jedną niepopularną rzecz: nie inwestowanie też jest decyzją. I też niesie ze sobą ryzyko. Po prostu to ryzyko jest mniej widoczne, bo działa w tle, cicho i systematycznie.

Skąd bierze się lęk przed inwestowaniem?

Zacznijmy od podstaw, bo bez tego wszystkie porady będą jak plaster na złamaną nogę.

Ludzki mózg jest zaprojektowany do unikania strat, nie do maksymalizowania zysków. To zjawisko opisane przez Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego jako awersja do strat (ang. loss aversion) – czyli tendencja do tego, że ból utraty 100 złotych jest psychologicznie silniejszy niż radość ze zdobycia 100 złotych. Mówiąc inaczej: przegrana boli dwa razy mocniej, niż wygrana cieszy.

Do tego dochodzi kilka innych mechanizmów:

Efekt pierwszeństwa negatywnych informacji – nasze mózgi rejestrują złe wiadomości szybciej i silniej niż dobre. Przez tydzień możesz nie słyszeć nic o giełdzie, ale wystarczy jeden nagłówek „Krach! Inwestorzy tracą miliardy", żebyś poczuł, że inwestowanie to loteria.

Brak kontroli nad wynikiem – inwestowanie, szczególnie na początku, czujemy jak oddanie pieniędzy w ręce czegoś, czego nie rozumiemy. A brak kontroli to dla psychiki jeden z największych stresorów.

Historia rodzinna i środowiskowa – jeśli dorastałeś w domu, gdzie pieniądze były źródłem konfliktów, gdzie rodzice panicznie oszczędzali „na czarną godzinę" albo stracili wszystko na jakimś „pewniaku", to twoje podświadome przekonania o inwestowaniu są prawdopodobnie głęboko negatywne.

Nadmiar informacji i paraliż decyzyjny – nigdy wcześniej nie było tylu „eksperckich" głosów krzyczących jednocześnie. ETF-y (fundusze indeksowe notowane na giełdzie), kryptowaluty, nieruchomości, złoto, obligacje – każdy powie ci coś innego, a ty nie wiesz, komu ufać.

To nie jest tak, że jesteś słaby. To jest tak, że twój mózg działa dokładnie tak, jak powinien działać mózg kogoś, kto chce przeżyć. Problem w tym, że żyjemy w XXI wieku, a nie w epoce kamienia łupanego.

Cena strachu, której nikt ci nie pokazuje

Pamiętam klienta – nazwijmy go Marcin – z którym pracowałem kilka lat temu. Zarządzał działem sprzedaży w średniej firmie, zarabiał naprawdę przyzwoicie, regularnie odkładał. Przez siedem lat trzymał wszystko w gotówce lub na lokatach z oprocentowaniem, które ledwo dotykało inflacji. „Nie chcę ryzykować" – mówił. „Wolę mieć spokój."

Gdy zaczęliśmy liczyć razem, co faktycznie go ten „spokój" kosztował – zbladł. Przy założeniu, że przez te siedem lat inwestował w prosty, zdywersyfikowany portfel funduszy indeksowych, jego majątek byłby o kilkadziesiąt procent wyższy. To były realne, namacalne pieniądze. Wakacje, które mógł zabrać rodzinę. Wcześniejsza emerytura. Inwestycja w edukację dzieci.

Marcin nie stracił pieniędzy w żadnym krachie. On je po prostu oddał inflacji i straconemu czasowi. Cicho, bez dramatów, bez nagłówków w gazetach.

To jest właśnie ten rodzaj ryzyka, o którym nikt nie mówi głośno. Ryzyko bezruchu.

Trzy kłamstwa, które powtarzasz sobie w głowie

Przez lata pracy z ludźmi zebrałem pokaźną kolekcję przekonań, które trzymają ich z dala od inwestowania. Oto trzy najpopularniejsze:

„Najpierw muszę więcej wiedzieć"

To jest ulubiony sabotaż perfekcjonistów. Brzmi rozsądnie, prawda? Chcę się nauczyć, zanim zacznę. Tylko że ta nauka nigdy się nie kończy. Zawsze jest jeszcze jeden kurs, jeszcze jedna książka, jeszcze jeden podcast. Wiedza sama w sobie nie da ci pewności – da ci ją dopiero działanie.

Oczywiście nie namawiam cię do inwestowania bez żadnego przygotowania. Namawiam do tego, żebyś ustalił minimalny poziom wiedzy wystarczający do pierwszego kroku – i po prostu go zrobił.

„Poczekam na lepszy moment"

Badania jednoznacznie pokazują, że tzw. market timing (czyli wyczekiwanie idealnego momentu do wejścia na rynek) nie działa nawet dla profesjonalnych inwestorów. Czas spędzony na rynku jest ważniejszy niż moment wejścia na rynek. Jeśli inwestujesz długoterminowo, kwestia, czy kupiłeś dziś czy za trzy miesiące, za dwadzieścia lat będzie zupełnie nieistotna.

„Stracę wszystko"

To jest scenariusz katastroficzny, który mózg serwuje ci jako jedyną możliwą przyszłość. Owszem, można stracić pieniądze inwestując – ale to, czy i ile stracisz, zależy w ogromnej mierze od tego, jak inwestujesz. Zdywersyfikowany portfel długoterminowy to zupełnie inna historia niż spekulowanie całymi oszczędnościami na jednej spółce albo kryptowalucie.

Jak oswoić lęk – konkretne kroki, nie teoria

Dość diagnozowania. Czas na działanie. Poniżej znajdziesz podejście, które sprawdziło się u wielu ludzi, z którymi pracowałem.

Krok 1: Oddziel emocje od liczb

Zanim cokolwiek zainwestujesz, usiądź i policz. Ile masz oszczędności? Ile z nich to fundusz awaryjny (zalecam równowartość 3–6 miesięcy wydatków, który powinien pozostać nienaruszony)? Ile zostaje? To właśnie jest twoja potencjalna kwota do inwestowania.

Kiedy widzisz konkretne liczby, a nie abstrakcyjne „oszczędności", lęk trochę opada. Liczby nie krzyczą. Liczby są neutralne.

Krok 2: Zacznij od kwoty, której utrata nie zmieni twojego życia

Serio. Jeśli pierwsze inwestowanie ma cię nauczyć czegoś i oswoić z procesem – niech to będzie kwota, przy której nie będziesz co rano sprawdzać notowań z sercem w gardle. Dla jednej osoby to 500 złotych, dla innej 5 000. To bez znaczenia. Chodzi o to, żebyś zaczął.

Krok 3: Wybierz prostotę, nie ekscytację

Lęk często pogłębia się, kiedy patrzymy na skomplikowane strategie, wielopoziomowe portfele i narzędzia, których nie rozumiemy. Tymczasem badania konsekwentnie pokazują, że proste, pasywne inwestowanie w zdywersyfikowane fundusze indeksowe długoterminowo bije wyniki większości aktywnie zarządzanych funduszy. Prostota nie jest słabością. Jest siłą.

Krok 4: Stwórz plan i trzymaj się go, gdy rynek szaleje

Największe błędy inwestycyjne popełnia się w momentach rynkowej paniki – kiedy ceny lecą w dół i wszyscy wokół krzyczą, że to koniec. Właśnie wtedy większość ludzi sprzedaje z dużą stratą, zamiast czekać na odbicie. Dlatego zanim zaczniesz, napisz dosłownie na kartce: „Kiedy rynek spadnie o X procent, zrobię Y." I trzymaj się tego planu, bo przygotowany plan jest silniejszy niż emocje chwili.

Krok 5: Otocz się właściwymi głosami

Jeśli twój główny kontakt z inwestowaniem to grupy na portalach społecznościowych, gdzie ludzie chwalą się nierealistycznymi zyskami albo dzielą apokaliptycznymi wizjami, to zmień to środowisko. Szukaj rzetelnych, nudnych, potwierdzonych naukowo źródeł wiedzy. Nuda w inwestowaniu to dobry znak.

To, czego naprawdę się boisz

Na końcu dnia, po tych wszystkich rozmowach, analizach i sesjach coachingowych, doszedłem do jednego wniosku: lęk przed inwestowaniem rzadko dotyczy samych pieniędzy.

Dotyczy kontroli. Dotyczy tożsamości – bo jeśli zainwestujesz i stracisz, to co to mówi o tobie? Dotyczy relacji – bo co pomyśli partner, rodzice, znajomi? Dotyczy przyszłości, która jest niepewna, a na niepewność zgodzić się trudno.

Pieniądze są tu tylko nośnikiem głębszych lęków. Dlatego sama wiedza finansowa często nie wystarczy. Potrzebujesz też przyjrzeć się temu, co tak naprawdę stoi za twoim oporem.

Jedna z moich klientek przez lata twierdziła, że boi się stracić pieniądze. Gdy zaczęłyśmy kopać głębiej, okazało się, że tak naprawdę bała się, że jeśli będzie miała więcej pieniędzy – zmieni się, straci kontakt z kimś bliskim, stanie się „kimś innym". To był prawdziwy hamulec. Nie brak wiedzy o ETF-ach.

Zacznij dziś – ale zacznij uczciwie

Nie mówię ci, żebyś jutro wrzucił wszystkie oszczędności na giełdę. Mówię ci coś innego: zrób jeden konkretny krok tej siódmej tej tygodnia.

Przeczytaj jedną rzetelną książkę o podstawach inwestowania. Otwórz konto w biurze maklerskim – samo otwarcie do niczego nie zobowiązuje. Policz, ile wynosi twój fundusz awaryjny i ile masz ponad tę kwotę. Porozmawiaj z kimś, kto inwestuje rozsądnie i spokojnie – nie tym, kto chwali się astronomicznymi zyskami, tylko tym, kto po prostu robi to systematycznie od lat.

Lęk nie zniknie przez czekanie. Lęk znika przez działanie – małe, przemyślane, ale działanie.

Osiemnaście lat patrzę na to, jak ludzie blokują swój potencjał finansowy. Najsmutniejsze przypadki to nie ci, którzy zainwestowali i stracili. Najsmutniejsze są osoby, które nigdy nie zaczęły – i dopiero na emeryturze zrozumiały, co straciły.

Nie bądź jedną z nich.

Źródła

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux. (Wydanie polskie: Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym. Media Rodzina, 2012.)

Thaler, R. H., Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Yale University Press. (Wydanie polskie: Impuls. Jak podejmować właściwe decyzje dotyczące zdrowia, dobrobytu i szczęścia. Zysk i S-ka, 2017.)

Bernstein, W. J. (2010). The Investor's Manifesto: Preparing for Prosperity, Armageddon, and Everything in Between. Wiley.

Bogle, J. C. (2007). The Little Book of Common Sense Investing. Wiley. (Podstawy inwestowania pasywnego w fundusze indeksowe.)

Odean, T. (1998). Are Investors Reluctant to Realize Their Losses? The Journal of Finance, 53(5), 1775–1798.

Tversky, A., Kahneman, D. (1992). Advances in Prospect Theory: Cumulative Representation of Uncertainty. Journal of Risk and Uncertainty, 5(4), 297–323.